Da la senda da sauma al Supply Chain

Da la senda da sauma al Supply Chain

Da la senda da sauma al Supply Chain

Da la senda da sauma al Supply Chain

A l'entschatta dal 18avel tschientaner ha il commerziant da Cuira Thomas Massner gudagnà ina facultad cun transportar rauba sur pass grischuns – e dasperas cun cuntrabanda e cun spiunar. Sia istorgia mussa quai che caracterisescha il Grischun dapi tschientaners: Tgi che dominescha chadainas da furniziun alpinas, ha enta maun las mastrinas. Quai è sa midà surprendentamain pauc fin oz . Mo ils utensils èn oz auters.

Text: Prof. Dominic Käslin / Fotografias: Museum retic Cuira

En sasez è Thomas Massner stà speditur. El transportava rauba da l'Italia dal Nord sur pass grischuns en la Germania dal Sid: saida da Milaun, vaider e sal da Venezia. Ina fatschenta che para  pauc spectaculara a l'emprima egliada. Ma a l'entschatta dal 18avel tschientaner, amez la Guerra da successiun spagnola, è el vegnì ritg precis cun questa fatschenta, pervi da la situaziun geografica dal Grischun: strategicamain tranter ils blocs da pussanza da l'Europa. Questa rolla economica è dentant stada mo l'entschatta. Sco quai ch'in blog dal Museum naziunal svizzer raquinta, è il simpel speditur sa sviluppà a l'agent dubel ed al retg da la cuntrabanda. Uschia è el entrà en l'istorgia grischuna. Quai che para tar Massner sco ina carriera extraordinaria, era en vardad part d'in sistem. Pertge quai che sa reflectescha en sia fatschenta è la spessa rait da vias e da relaziuns tras il Grischun da quel temp.

Mintga vallada in anè da la chadaina

Gia durant il temp medieval aveva il chantun Grischun sviluppà in agen sistem da transport: las uschenumnadas «Portas» (societads da transport). Vischnancas sco la Val Schons, Valragn u Mesauc possedevan il dretg unic da transportar rauba sur lur tschancun dal pass. Mintga vallada era in anè en la chadaina, mintga anè era indispensabel. La surdada da la rauba d'ina Porta a l'autra resguardava reglas fixas – in sistem graduà che garantiva responsabladad, tempo e qualitad. Uschia è naschida ina rait che colliava l'Europa dal Nord cun las citads da commerzi talianas – dal tuttafatg senza algoritmus, ma cun ina segirtad e funcziunalitad surprendenta, malgrà las sfidas geograficas ch'èn vegnidas integradas en nums sco «Via Mala».
 

Sin vias da sauma dal Grischun colliavan chavals ils spazis da commerzi da l’Europa cun las Alps: chavals da saum en il Partenz, 1907-1930.

Paiver, saida ed il resun da l’Orient

Quai che vegniva transportà sur ils pass grischuns era bler dapli ch'in traffic da rauba regiunal. Da Venezia e Genua vegniva rauba en il Grischun ch'aveva ses origin en il territori arab ed en l'Asia: il paiver, la chanella, il safran ed il muscat eran spezarias ch'èn daventadas indispensablas en las cuschinas da la noblezza europeica. Il medem valeva per tailas da saida fina, producidas cun tecnicas da taisser, arrivadas en l'Italia sur commerziants intermediars persians ed arabs.
Schizunt l'uvestg da Cuira è stà pertutgà da questas colliaziuns: ses uvestgieu controllava pass strategics ed era cun quai integrà directamain en ina rait da commerzi che tanscheva fin a la costa da la Mar Mediterrana e sur quella ora. Contacts diplomatics, entradas da duana, dretgs da transit – la pussanza seculara da l'uvestg dependeva essenzialmain dal fatg che la circulaziun da martganzia sur ses pass na tschessava betg. Quai ch'è vegnì chargià a Cairo u a Damascus sin caravanas ha pudì vegnir transportà paucs mais pli tard tras la chavorgia da la Viamala.

Multifariadad sco product secundar

Sur il pass dal Güglia e dal Set – tuts dus gia utilisads dals Romans, da quai dattan perditga anc oz fastizs da rodas en il grip – na vegniva dentant betg mo rauba. I vegnivan linguas, recepts, usanzas. Ils idioms rumantschs, che sa mantegnan fin al di dad oz en las valladas grischunas, cuntegnan fastizs dal latin ch’è vegnì sur ils pass cun las legiuns romanas. Il talian en il Mesauc ed il Puschlav dat perditga da l’entretschament stretg cun la Lumbardia durant tschientaners. Ed il tudestg è penetrà en il chantun cun colonists alemans e commerziants dal nord. Trais linguas uffizialas, dunsainas da dialects: Els èn il resun d’in  barat da rauba sur plirs tschientaners. Tgi che fa commerzi baratta adina era cultura.

Ina giada ina part da la spessa rait da commerzi alpina tranter nord e sid: la via dal pass e l’ospizi dal pass dal Gügli, 1906.

Il 1888 hai dà ina ulteriura vieuta: L’interprendider ollandais Willem Jan Holsboer ch’è atgnamain ì a star a Tavau pervi da sia sanadad, ha promovì la construcziun da la viafier a binaris stretgs Landquart–Tavau ed ha uschia lantschà il cumenzament da la Viafier retica. Quai che ils viturins transportavan en  dis sur ils pass, ha la viafier muventà ussa en uras. La visiun da Holsboer è ida lunsch sur Tavau ora: Ils proxims decennis è la rait da viafier creschida. La lingia da l’Alvra ha surmuntà la Alsp cun viaducts e tunnels temeraris ed è vegnida declerada l’onn 2008 sco patrimoni mundial da l’Unesco, ensemen cun il traject dal Bernina. Il princip è dentant restà il medem dapi ils dis da sauma: Il Grischun ha funcziunà sco corridor tranter nord e sid. Da las Portas sur las spediziuns da Massner fin a la viafier – mintga epoca ha chattà sia atgna resposta a la medema dumonda: Co pon ins purtar rauba sur las Alps da maniera segira e sperta ?

Passagi da la via da sauma a l’axa da traffic moderna tras il Grischun: Il Engadin-Express sin il viaduct Alvra III sur Bravuogn.

Rait logistica digitala

Tgi che crai che la logistica alpina saja in relict, quel sbaglia. La situaziun a Domat è per exempel centrala per la Supply Chain dal concern grischun da chemia speziala EMS-Chemie, per gestiunar chadainas da furniziun globalas per polimers d'auta prestaziun. Il medem per il concern da hightech Hamilton a Panaduz ed a Domat: Quel furnescha da là davent ospitals en l’entir mund cun apparats tecnics. Ed il concern Würth proveda – just in time – davent da Cuira e Landquart interpresas da commerzi cun rauba  dal Grischun. Midadas hai dà tar ils instruments: Empè da las enconuschientschas dal lieu dovri ozendi l’analisa da las datas, la gestiun da process e las raits digitalas.

Al Center per scienza d’economia da manaschi da la SAS Grischun vegn questa midada accumpagnada e promovida sin nivel academic. La purschida dal bachelor a temp parzial Digital Supply Chain Management scolescha futuras spezialistas e spezialists e manadras e manaders che elavuran precis questa colliaziun – tradiziun e tecnologia, cumpetenza alpina ed algoritmus. Quai che Thomas Massner tirava a niz pli baud - vias, savida ed in nas fin per colliaziuns - vegn actualmain reflectà da nov . Tscherts avantatgs dal lieu na svaneschan appunto  betg. Els vegnan sviluppads vinavant.

Center per scienza d’economia da manaschi

Grazia a la pussaivladad dal studi dual, è il Center per scienza d’economia da manaschi collià da maniera spezialmain stretga cun l’economia regiunala. E la tradiziun grischuna da la diversitad en il senn d’in barat cultural vegn vivida vinavant en il studi Digital-Supply-ChainManagement. Tranter auter era grazia a las studentas ed als students cun lur origins e backgrounds multifars:

  • 13 chantuns e la Germania e l’Austria sco domicil 
  • 18 differentas scolaziun preliminaras -  da la maturitad professiunala fin al studi da master 
  • 19 naziunalitads
  • 24 differents champs professiunals – d’in emprendissadi da commerzi sur polimecanica e biologia enfin a la tecnica d’infurmaziun, al commerzi ed  a l’hotellaria  
  • 30 onns differenza da vegliadetgna tranter la studenta ed il student pli giuven e quella u quel pli vegl. 
     

Artitgel da

prof. Dominic Käslin, manader da studi, Center per la scienza d’economia da manaschi