Linguas estras: in process d'emprender infinit
Scolaziun linguistica persistenta – è quai pussaivel? E co! Cun grond entusiassem per lur rom e las lavurs da project e cun orientaziun a l'utilisaziun, collian docentas e docents da la SAS Grischun la lingua e la scolaziun spezialisada. Quai renda las studentas ed ils students capab:las d'emprender per vita duranta, da duvrar intenziunadamain lur cumpetenzas linguisticas e d'agir a moda segira da sasez en il mintgadi da lavur. Questa contribuziun mussa che lingua na vegn betg mo instruida ed emprendida, mabain era vivida.
Text: Flavia Hobi / maletg: SAS Grischun, zVg
Emprender linguas munta bler dapli che mo memorisar pleds – igl è in process che furma il pensar, l'agir e la convivenza en la societad a moda durabla. Igl è decisiv che las enconuschientschas linguisticas na vegnian betg mo emprendidas per examens, mabain ch'ins mantegnia quellas a lunga vista e dovria ellas en il mintgadi. Uschia po promover l'emprender da linguas estras en spezial l'inclusiun, l'egualitad da schanzas e la diversitad linguistica.
Per che la lingua vivia, na basti betg da mo emprender ordadora. Fertant che la savida va svelt a perder cun emprender ordadora a curta vista, ha l'emprender approfundà da linguas la finamira d'elavurar cumpetenzas durablas ch'ins po era duvrar a moda flexibla. Metodas sco da repeter a moda distribuida (repeter cuntegns d'instrucziun sur intervals adina pli lungs), strategias metacognitivas (tecnicas che mainan, planiseschan, surveglian e valiteschan conscientamain l'agen ponderar ed emprender) e l'emprender orientà a projects promovan quest'acquisiziun da la lingua durabla e pussibiliteschan da duvrar la lingua a moda segira en differentas situaziuns. Ina tala moda d'emprender sustegna plinavant il princip d’avair emprendì per vita duranta: enconuschientschas linguisticas pon ins engrondir cuntinuadamain. Quai rinforza la flexibladad tant en la vita professiunala sco era en la vita privata. In bel effect secundar: studis mussan che la plurilinguitad augmenta las abilitads cognitivas e po entardar il svilup da sintoms da demenza.
Emprender linguas collia – orientà al context e sa basond sin la pratica
Ma co viva la SAS Grischun la furmaziun da lingua? Qua suondan exempels concrets. Questa schelta n'è betg terminada ed ins pudess anc cumplettar ella cun numerus exempels dad auters moduls.
La finamira dal modul «Spanisch im Arbeitsumfeld» è da rinforzar las enconuschientschas linguisticas en situaziuns professiunalas. Las studentas ed ils students treneschan per exempel da sa participar a sedutas da fatschenta e co crear preschentaziuns professiunalas. Ina colliaziun autentica tranter la lingua, la cultura e la pratica sa mussa tranter auter cun preschentar products svizzers sco Rivella, Ricola u Ovomaltine ad in public da lingua spagnola.
In access sumegliant pratitgescha il modul «Angewandtes Engisch für Sportmanager/innen». Qua stattan en il center las cumpetenzas da communicaziuns che sa basan sin la pratica en il mund dal sport: argumentar a moda persvadenta durant ina preschentaziun da pitch, surmuntar retegnientschas cun far networking e trenar l'abilitad da respunder en discussiuns da podium. Uschia vegnan trenadas las abilitads linguisticas e socialas ch'èn fitg dumandadas en la branscha dal sport. La lingua na vegn betg mo emprendida, mabain tgirada sco instrument da lavur central e durabel.
Anc pli ferm sa mussa la colliaziun da lingua ed expertisa en il modul «Applied English for Photonics and Mobile Robotics». Grazia a preschentaziuns d'expertisa englaisa han las studentas ed ils students perfin survegnì invista en l'Ospital chantunal dal Grischun ed access a tecnica medicinala la pli moderna. Tut quai en il rom da quest modul – in model exemplaric per l'emprender a moda interdisciplinara: i vegnan elavurads a medem temp cuntegns d'expertisa e lingua, che vegnan silsuenter era valitads communablamain en la cumprova da prestaziun – tant l'expressiun linguistica sco era la chapientscha dal fatg quintan.
Fertant che l'englais ed il spagnol domineschan sco linguas mundialas, metta la SAS Grischun pais sin la plurilinguitad e la diversitad linguistica cun porscher curs en las linguas chantunalas rumantsch e talian. L'emprender a moda durabla sa mussa en il modul «Sursilvan 2», cun planisar excursiuns en la Surselva u cun gieus da rollas en situaziuns dal mintgadi. Fitg impressiunant è l'exempel d'ina studenta che ha absolvì dus onns ils moduls da sursilvan a la SAS Grischun e lavura entant tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) – ina cumprova che l'emprender linguas po avrir perspectivas professiunalas era tar linguas minoritaras.
Intervista cun Elina Preisig
Intervista (en tudestg)
Elina, du stammst aus Bergün und bist deutschsprachig aufgewachsen. Was hat dich motiviert, Rätoromanisch zu lernen?
Als Kind hatte ich nicht viel mit dem Rätoromanischen zu tun. Bis in den Kindergarten habe ich sogar Hochdeutsch gesprochen, da meine Mutter aus Deutschland kommt. In der Primarschule hatten wir dann Rätoromanisch als Zweitsprache. Davon ist zwar nicht viel hängen geblieben, trotzdem fand ich es immer eine schöne Sprache und hörte sie später immer wieder in der Schule oder im Dorf. Als ich dann an der FHGR als Freifach sowieso eine Sprache wählen wollte, bot es sich an, wieder ins Rätoromanisch einzusteigen, auch wenn es ein anderes Idiom war. Zudem hatte ich das Glück, eine tolle Klasse zu haben, und der Unterricht bot eine gute Abwechslung zu meinen anderen Fächern.
Mittlerweile arbeitest du bei RTR als Technikerin. Sprichst du bei der Arbeit nur Rätoromanisch oder auch Deutsch? Wo sind die täglichen Herausforderungen in Bezug auf die Sprache?
Bei der Arbeit ist grundsätzlich alles auf Rätoromanisch: Gespräche, Mails, sogar das Intranet. Ich versuche, so viel wie möglich Rätoromanisch zu sprechen und zu schreiben. Wenn es aber schnell gehen muss, wechsle ich ins Deutsche. Das verstehen zum Glück trotzdem alle.
Was gefällt dir besonders an deiner Arbeit?
Zum einen finde ich natürlich meine Aufgaben an sich interessant, zum anderen habe ich einen ganz anderen Einblick in die rätoromanische Kultur. Nicht nur am Mittagstisch, sondern auch dadurch, dass ich z.B. das «Telesguard» technisch betreue. So kann ich ein bisschen dazu beitragen, andere – und mich selbst - zu informieren.
Abgesehen von der Arbeit - mit wem sprichst du sonst noch Rätoromanisch?
In meinem Umfeld habe ich nicht viele Personen, die Rätoromanisch reden. Und selbst wenn, reden wir meistens Deutsch miteinander. Es ist aber sehr praktisch, Rätoromanisch zu verstehen. Zudem ist es für mich eine super Möglichkeit, während der Arbeit zusätzlich eine Sprache lernen zu können.
Kannst du auch Rumantsch Grischun?
Ich kann kein Rumantsch Grischun. Da ich nicht auf der Redaktion arbeite, muss ich zum Glück auch nichts auf Rumantsch Grischun schreiben. Aber man kann natürlich vieles aus den anderen Idiomen ableiten.
Was rätst du Interessierten, die Rätoromanisch lernen wollen?
Wer Rätoromanisch lernen möchte, sollte einfach damit anfangen! Wer sich dafür interessiert, kann ja einfach mal in den rätoromanischen Medienangeboten von RTR stöbern oder in eine Sendung reinhören, viel ist untertitelt und leicht verständlich. Zudem kann man viel aus dem Französischen oder Italienischen ableiten, was es etwas einfacher macht. Das Sprechen ist ein bisschen Überwindungssache, meiner Erfahrung nach sind aber alle sehr freundlich, wenn man es versucht. Auch wenn die Aussprache nicht ganz passt, versteht man sich gut. Insgesamt finde ich es eine sehr interessante und schöne Sprache, die auch viele kulturelle Verbindungen mit sich bringt. Und wer denkt Rätoromanisch ist verstaubt, der wird sich wundern. Es gibt viele junge Menschen, die Rätoromanisch sprechen und mittlerweile auch tolle digitale Hilfsmittel, um es zu lernen.
Was ist dein Lieblingswort auf Rätoromanisch und weshalb?
Es gibt viele schöne und teilweise auch witzige Wörter, wie z.B. «tschetschapuorla» (Staubsauger auf Sursilvan) oder «plichaplacha» (Schmetterling im Bergüner Dialekt Bargunseñer). Mein momentanes Lieblingswort ist weniger ein Wort, sondern mehr ein Ausdruck, den ich bei der Arbeit kennengelernt habe: «Tgei caussas!» «Caussa» heisst so viel wie Sache, übersetzen kann man es also mit «Welche Sachen!» oder «Sachen gibt's!». Meistens wird es verwendet, wenn etwas Aussergewöhnliches passiert ist oder etwas aus unerfindlichen Gründen nicht oder wieder funktioniert.
Engraziel fetg per quei discuors interessant, cara Elina!
Instruir lingua – orientà al futur e dinamic
Quests exempels mussan: instrucziun da lingua durabla gartegia cunzunt cun l'emprender contextualisà – pia cun applitgar la lingua en contexts che fan senn ed èn reals. Per francar a lunga vista la savida èsi decisiv da repeter regularmain ils cuntegns, d'avair plaschair vi dal process d'emprender e da duvrar materialias autenticas che promovan la motivaziun e la basa pratica. Er la lavur a basa da projects e pensums datiers dal mintgadi gidan da fermar la lingua en la memoria. Strategias d'emprender reflectadas, instruments digitals e l'emprender intercultural contribueschan a moda cumplementara a quest process.
Il medem mument sto la furmaziun linguistica s'adattar cuntinuadamain a svilups da la societad, tecnologics e didactics. Diversitad, inclusiun e l'emprender per vita duranta vegnan uschia adina pli impurtants, gist tuttina sco formats d'emprender cun IA e furmas interdisciplinaras che collian pli ferm la lingua cun auters champs d'expertisa. Uschia vegn la furmaziun da lingua a la SAS Grischun a sa sviluppar a moda dinamica – tant en las linguas mundialas sco era en las linguas minoritaras: per in emprender che resta ed ina lingua che fa effect.
Artitgel da
Flavia Hobi, Lehrbeauftragte, Rätoromanisch
