La Surselva sco regiun cun schanzas per l'avegnir
Cun stgars 22 000 abitantas ed abitants n'è la Surselva cun sias numerusas vals e la chapitala districtuala Ilanz/Glion, strusch pli gronda ch'ina citad pitschna da la Svizra Bassa en media. Però gist questa posiziun periferica cun ina bassa urbanisaziun è ina gronda schanza per impuls interessants e soluziuns innovativas.
Text: Daniel Näf / Foto: SAS Grischun
La Scola auta spezialisada dal Grischun (SAS Grischun) rinforza sia collavuraziun cun las regiuns dal chantun per sustegnair a moda activa lur svilup. Ils trais laboratoris reals en il Partenz/Tavau, a San Bernardino ed en Surselva èn la colliaziun tranter la scienza e la pratica. Els collian perscrutadras e perscrutaders e studentas e students cun las regiuns, lur populaziun, la politica sco era las interpresas localas e permettan da far experiments reals che duain generar ina plivalur sociala, economica ed ecologica. En quest context è vegnida organisada la retscha d'occurrenzas davart la cultura da construcziun persistenta en Surselva. La regiun ha numnadamain ina lunga tradiziun da tecnicas da construcziun che schanegian las resursas. Quella exista anc oz ed è puspè ordvart actuala.
Cultura da construcziun persistenta: la liadira da chaltschina
En il rom dal ciclus d'occurrenzas han biros d'architectura e mastergnants cun professiuns artisanalas dà invista en lur lavur ed han explitgà a las persunas participadas lur architectura, lur mastergn e lur visiun per ina cultra da construcziun persistenta en Surselva. In bun exempel è il tschaler da glatsch a Glion, nua che l'interpresa artisanala Baukunst Graubünden ha sias localitads. Là na vegn betg pli magasinà il glatsch per las bierarias localas, ma producì maulta da chaltschina da puzs. En il territori alpin ha quella ina lunga tradiziun. Dal 16avel al 20avel tschientaner vegnivan las chasas en tut la regiun alpina construidas cun travs squadradas – stallas e clavads savens cun laina radunda. La noblezza da servetsch locala preferiva dentant in auter statement architectonic: magistrats, commerziants, represchentants dal militar e dal clerus èn sa distanziads intenziunadamain da la cumparsa agricula construind chasas da crap. Per ordinari eran quellas cuvridas cun ina liadira da chaltschina alva e vegnivan perquai numnadas «Casa Alva».
A Rueun sa chatta la Casa Deflorin Sura, erigida il 1612 da landrehter Johann Simeon Deflorin e da sia dunna Anna von Capol. La chasa cun ses corp massiv stat en il lieu prominent gist visavi la baselgia parochiala. Durant las lavurs da renovaziun iniziadas l'onn 2022 – realisadas dal biro d'architectura Nickisch Walder – ha la liadira da chaltschina stuì vegnir refatga dal tuttafatg en plirs pass. Emprim han las rasadas da liadira existentas stuì vegnir allontanadas ed en in segund pass da lavur èsi stà necessari da reparar parts donnegiadas. La halla d'arvieut (vesair maletg) illustrescha fitg bain quest pass da lavur. En la cuntraglisch ves'ins l'arvieut cun flatgs. Las parts mantegnidas en il stadi original èn pli cleras che las parts restauradas che sa preschentan en in tun grischent. Cunquai che l'arvieut oriund era dà ensemen, èsi stà necessari da refar suenter las lavurs da sanaziun structuralas dals arvieuts rendids visibels tant ils urs sco era las part colliantas – lavurs fatgas cun bleras enconuschientschas professiunalas da Baukunst Graubünden.
Persistenza sociala: l'Areal Maissen a Glion
In ulteriur tema ch'è vegnì approfundà en il ciclus d'occurrenzas «Tradiziun da construcziun persistenta en Surselva» è l'uschenumnà Areal Maissen. Il favrer 2025 han las votantas ed ils votants incumbensà la citad da Glion da cumprar l'Areal Maissen, situà en la proxima vischinanza da la staziun. Bundant 5,5 milliuns francs èn vegnids investids per in terren da 6 329 meters quadrats. Dapi lura sa tschenta la dumonda co che quest anteriur areal industrial duai en l'avegnir vegnir nizzegià e surbajegià a moda raschunaivla.
Il november 2025 ha la cumissiun culturala envidà ad in'occurrenza per discutar questa dumonda ina emprima giada en preschientscha d'in public pli grond. Las referentas ed ils referents han preschentà lur experientschas specificas fatgas cun surbajegiar areals: Christian Inderbitzin dad EMI Architekt*innen da Turitg, Ursula Müller da l'uffizi per construcziuns autas da la citad da Turitg, Gian Fanzun da la Fanzun AG a Cuira e Marc Loeliger da Loeliger Strub Architektur, medemamain da Turitg. A prima vista po quest focus sin la citad da Turitg esser surprendent, ma en in ambient urban datti oramai dapli experientschas cun surbajegiadas d'areals en in context gia construì. En la discussiun da podium sequenta è vegnida elavurada la recumandaziun communabla da betg gist far en in proxim pass ina concurrenza d'architectura, mabain d'emprim sclerir las pussaivladads d'utilisaziun. La situaziun centrala gist sper la staziun permetta numerusas pussaivladads d'utilisaziun attractivas dasper l'abitar. Ultra da quai sa tschenta la dumonda co nizzegiar il spazi tranter ils edifizis – betg mo sco surfatscha restanta, mabain sco spazi public concepì a moda intenziunada.
Persistenza sociala: il Cinema Sil Plaz a Glion
L'onn 1988 ha il Kino Darms a Glion serrà sias portas suenter 35 onns. En consequenza na devi en la chapitala districtuala da la Surselva nagin kino pli. Per midar questa situaziun è in'anteriura fravgia vegnida transfurmada il 2010 en il Cinema Sil Plaz. Il nov kino, che vegn gestiunà d'ina uniun cun il medem num, è ina plattafurma per films, concerts, art da tribuna pitschna, litteratura ed occurrenzas publicas. Il Cinema Sil Plaz è vegnì tschernì sco lieu adattà per l'occurrenza gia menziunada areguard l'Areal Maissen. Suenter la discussiun da podium ha gì lieu in concert. Questa cumbinaziun d'occurrenza d'infurmaziun e da cultura cumprova l'impurtanza d'in lieu d'inscunter per persunas interessadas a la cultura. Ella demussa però era che la posiziun periferica da la Surselva permetta da realisar projects ch'i na dat betg en questa furma en in context urban. La reconstrucziun architectonica dal Cinema Sil Plaz ha fatg il biro d'architectura Capaul & Blumenthal da Glion. Quest biro d'architectura da muntada naziunala è enconuschent per projects structurads sin il punct. En il project dal Cinema Sil Plaz èsi stà impurtant da tegnair bass ils custs – ma ins leva tuttina stgaffir in lieu pregnant. En in process da furmaziun participativ han ins tschentà la dumonda tge aspects ch'ins possia cuntanscher cun intervenziuns minimalas ed en tge aspects ch'i dastgia vegnir investì dapli. Consequentamain è il sectur d'entrada cun bar e local da concert vegnì concepì cun mesiras fitg simplas. Persuenter han ils responsabels concepì ina sala da kino fatga d'arschiglia pisada che persvada cun in'acustica singulara en tut la Svizra.
En il rom da la retscha d'occurrenzas «Tradiziun da construcziun persistenta en Surselva» han var tschient studentas e students dal studi da bachelor d'architectura visità la regiun. Cun preschentar la tradiziun da construcziun locala pon ins far gust a las studentas ed als students da lavurar en Surselva ed a medem temp far frunt a la mancanza da persunal qualifitgà. Era durant il studi è la cultura da construcziun en Surselva adina puspè in tema. Ensemen cun docent:as envida:as dals dus biros d'architectura D'Inca Imboden e Georgiev Vonzun, che mainan l'onn da studi vegn per exempel perscrutada la structura da colonisaziun a Trun. E tgi sa, forsa è la Scola auta spezialisada dal Grischun en diesch onns preschenta sin l'Areal Maissen a Glion sco instituziun da furmaziun.
Artitgel da
prof. dr. Daniel Näf, docent, Institut per la construcziun en il territori alpin